Giới thiệu đất nước, con người Việt Nam trên sóng phát thanh Israel (Ngày 14/3/2025, Đại sứ Việt Nam tại Israel Lý Đức Trung có buổi nói chuyện phát sóng trực tiếp trên đài phát thanh FM 100 của Israel, nhằm giới thiệu về đất nước, con người Việt Nam và quan hệ hợp tác song phương với thính giả và người dân sở tại. Ảnh: Vũ Hội - P/v TTXVN tại Israel) (nguồn news.vnanet.vn)

Đặt vấn đề

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xây dựng và hình thành một hệ thống quan điểm sâu sắc về vai trò, nội dung và phương pháp xây dựng con người mới. Thực tiễn cách mạng Việt Nam từ sau năm 1945 đã khẳng định tính đúng đắn của những quan điểm đó, góp phần hình thành lớp người Việt Nam kiên trung, cần cù và sáng tạo trong đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay, tư tưởng Hồ Chí Minhvề xây dựng con người mới vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và tính thời sự. Kế thừa tư tưởng đó của Người - Một số vấn đề mới, quan trọng trong Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định: “văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực, sức mạnh nội sinh và là động lực to lớn, hệ điều tiết sự phát triển xã hội bền vững”[1]. Vì vậy, việc vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh để xây dựng con người Việt Nam là nhiệm vụ cấp thiết, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

1. Tư tưởng của Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới

Thứ nhất, về sự cần thiết phải xây dựng con người mới.

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: xây dựng con người mới là nhiệm vụ chiến lược, mang tính quy luật và là yêu cầu khách quan của cách mạng Việt Nam, có ý nghĩa vừa cấp thiết, vừa lâu dài. Theo Người, “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”[10, t.13, tr.66]. Xây dựng con người mới vì thế không chỉ là nội dung trọng yếu của sự nghiệp cách mạng, mà còn là bộ phận hữu cơ trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Hồ Chí Minh cho rằng con người là sản phẩm của xã hội, đồng thời là nhân tố quyết định chất lượng và hiệu quả của quá trình phát triển trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Một xã hội văn minh, tiến bộ chỉ có thể được kiến tạo bởi những con người có bản lĩnh, tài năng và đạo đức cách mạng; ngược lại, con người yếu kém, thoái hóa sẽ trở thành lực cản đối với sự phát triển xã hội.

Thứ hai, nội dung xây dựng con người mới.

Nội dung xây dựng con người phải được tiến hành đồng bộ trên các phương diện: lý tưởng, đạo đức, tri thức, thể lực và thẩm mỹ, bảo đảm sự phát triển hài hòa cả về phẩm chất và năng lực. Trước hết, con người mới phải có lý tưởng cách mạng đúng đắn. Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Người cộng sản chúng ta không được phút nào được quên lý tưởng cao cả của mình là: suốt đời làm cách mạng phấn đấu cho Tổ quốc hoàn toàn độc lập, làm cho chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản thắng lợi hoàn toàn trên Tổ quốc ta và trên toàn thế giới”[10, t.11, tr.114-115]. Về đạo đức, Người xác định bốn chuẩn mực cốt lõi mà mọi người, không phân biệt lứa tuổi, nghề nghiệp, giai cấp, đều cần thực hành: tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng và hiếu với Nhân dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; thương yêu con người; và có tinh thần quốc tế trong sáng. Trên nền tảng giáo dục chính trị, Hồ Chí Minh yêu cầu không ngừng nâng cao trình độ văn hóa, chuyên môn, khoa học - kỹ thuật nhằm đáp ứng yêu cầu của cách mạng. Đồng thời, con người mới phải có sức khỏe thể chất cường tráng, tinh thần lành mạnh và năng lực thẩm mỹ cao, qua đó hình thành mẫu hình con người Việt Nam phát triển toàn diện trong xã hội mới.

Thứ ba, phương pháp xây dựng con người mới.

Hồ Chí Minh đưa ra nhiều chỉ dẫn cụ thể và thiết thực. Theo Người, xây dựng con người mới phải gắn liền với cải tạo con người cũ, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ đào tạo trí thức mới, cải tạo trí thức cũ, công nông hoá trí thức và trí thức hoá công nông. Đồng thời, Người khẳng định xây dựng con người mới không đồng nghĩa với phủ định hoàn toàn giá trị cũ, mà cần kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Không phải cái gì cũ cũng bỏ hết... Cái gì cũmà tốt, thì phải phát triển thêm”[10, t.5, tr.112–113].

Bên cạnh nhiệm vụ cải tạo con người cũ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu chăm lo, bồi dưỡng thế hệ trẻ - lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng, đồng thời là hình mẫu của con người mới xã hội chủ nghĩa. Hồ Chí Minh coi giáo dục - đào tạo là con đường cơ bản, lâu dài để hình thành và phát triển con người mới.

Người đồng thời chỉ rõ: không thể có cá nhân tốt trong một môi trường xã hội xấu, vì vậy xây dựng con người mới phải gắn liền với xây dựng đời sống mới, hình thành những giá trị tiến bộ, khắc phục và từng bước loại bỏ những hạn chế trong con người Việt Nam. Cùng với đó, Hồ Chí Minh luôn coi các phong trào thi đua yêu nước là môi trường thực tiễn quan trọng để rèn luyện và lan tỏa hình mẫu con người mới - “những bông hoa rất đẹp trong vườn hoa chung của dân tộc”.

2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng con người là “nền tảng”, “nguồn lực nội sinh”, động lực của sự phát triển bền vững đất nước

Trên cơ sở kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh, Đại hội IV (1976), Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ ra mối quan hệ biện chứng giữa con người mới và xã hội mới: “Con người mới là sản phẩm của xã hội mới vừa là chủ thể có ý thức xây dựng nên xã hội mới. Tiến hành ba cuộc cách mạng, xây dựng chế độ làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa và nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa là tạo ra những điều kiện xã hội hết sức quan trọng để có con người mới. Song, con người mới không thể hình thành một cách tự phát, mà phải trải qua quá trình xây dựng một cách tích cực và chủ động. Hơn nữa, hoàn cảnh nước ta đòi hỏi chúng ta và cho phép chúng ta xây dựng sớm, xây dựng từng bước con người mới, không phải chờ đến sau khi đã có sự phát triển cao của nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa”[2, t.37, tr.520].

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (năm 1991) đã xác định một trong những đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng là “Con người được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột, bất công, làm theo năng lực, hưởng theo lao động, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân”[4, tr.134].

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tại Đại hội VIII (năm 1996), Đảng nhấn mạnh vai trò của khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, văn hoá trong xây dựng con người mới. Đây là lần đầu tiên Đảng ta đề ra nhiệm vụ “hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời đại”[5, tr.393], thực chất là hệ giá trị và chuẩn mực con người mới.

Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế, Hội nghị Trung ương 5 khoá VIII (năm 1998) đã thông qua Nghị quyết về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó xác định nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam mới với năm nhóm đức tính, trong đó đã có thêm những chuẩn mực mới, phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới như năng động, sáng tạo, có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái...

Đại hội IX của Đảng (năm 2001) có bước phát triển mới trong nhận thức khi đưa ra khái niệm và xác định nội dung: “xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hoá, quan hệ hài hoà trong gia đình, cộng đồng và xã hội”[6, tr.202]. Đại hội XI (năm 2011) đề ra chủ trương “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chung của người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế”[7, tr.223],

Năm 2014, Hội nghị Trung ương 9 khoá XI đã ban hành Nghị quyết về “Xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, tiếp tục khẳng định việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, với bốn giá trị cốt lõi là Đức - Trí - Thể - Mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học.

Đại hội XII của Đảng (năm 2016) yêu cầu phải “tạo điều kiện để xây dựng con người Việt Nam đẹp về nhân cách, đạo đức, tâm hồn; cao về trí tuệ, năng lực, kỹ năng sáng tạo; khoẻ về thể chất; nâng cao trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật”[8, tr.27]. Đồng thời, Đảng xác định phương hướng, nhiệm vụ “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị văn hoá và hệ giá trị chuẩn mực của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế”[9, tr.126-127]. Điều đó cho thấy chủ trương của Đảng về xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam đã có sự chuyển biến rõ nét, phản ánh kết quả xây dựng con người Việt Nam trong tiến trình Đổi mới.

Đến Đại hội XIII (năm 2021), Đảng đã gắn việc xây dựng con người Việt Nam mới với việc xây dựng các hệ giá trị: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”[9, tr.143]. Đại hội cũng tiếp tục xác định phát triển con người toàn diện là 1 trong 12 định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021- 2030.

Trước yêu cầu phát triển mới của đất nước, Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII trình Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác định nhiều nội dung quan trọng về phát triển con người Việt Nam toàn diện, coi đây là điều kiện nền tảng và động lực then chốt của phát triển bền vững. Dự thảo nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm phát huy tối đa nguồn lực con người, khơi dậy tiềm năng, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của mỗi cá nhân, qua đó tạo nguồn sinh lực mới cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời kỳ mới.

Thứ nhất, về vai trò của con người, Dự thảo Báo cáo chính trị khẳng định: văn hoá, con người là “nền tảng”, “nguồn lực”, “sức mạnh nội sinh” và “động lực lớn” như quan điểm xuyên suốt từ các kỳ Đại hội trước và bổ sung, nhấn mạnh thêm: “hệ điều tiết sự phát triển xã hội bền vững”. Văn hoá định hình các giá trị, chuẩn mực và lối sống, trong khi con người là chủ thể sáng tạo, sử dụng và truyền bá văn hoá, qua đó điều chỉnh quá trình phát triển để đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường.

Thứ hai, Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV nêu ra nhiều quan điểm mới, có tính đột phá liên quan đến các yếu tố, lĩnh vực là điều kiện, giải pháp để phát triển con người toàn diện: Một là, vấn đề bảo vệ môi trường. Dự thảo Báo cáo chính trị của Đảng nêu rõ: “Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm”. Đây là điểm mới rất quan trọng để hướng tới xây dựng môi trường an toàn, thân thiện cho sự phát triển lành mạnh của con người, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ngày càng trở nên phức tạp, nhiều khu vực trên thế giới phải ban bố tình trạng thảm hoạ, khẩn cấp do ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh. Hai là, phát triển giáo dục. Như vậy, giáo dục đào tạo và khoa học công nghệ là hai lĩnh vực, hai giải pháp quan trọng trong xây dựng con người mới đã được đề cập nhiều ở các Đại hội trước, nhưng ở Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, từ quan điểm chỉ đạo đến việc đặt ra mục tiêu đều thể hiện quyết tâm rất cao nhằm tạo ra đột phá phát triển trong các lĩnh vực này.

Như vậy, xuyên suốt quá trình lãnh đạo, đặc biệt là trong thời kỳ Đổi mới, Đảng luôn nhất quán khẳng định: Con người là nguồn lực quan trọng nhất của mọi nguồn lực, giá trị cao nhất của mọi giá trị. Từ đây, chiến lược phát triển con người toàn diện trở thành trung tâm của chiến lược phát triển đất nước.

3. Giải pháp xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Thứ nhất, nâng cao nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của việc xây dựng con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa với hệ giá trị chuẩn mực tương thích. Trong mục tiêu xây dựng con người Việt Nam cần bổ sung đặc tính “xã hội chủ nghĩa”, vì chỉ khi xây dựng được con người xã hội chủ nghĩa trong cơ chế thị trường mới thực sự bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa. Khắc phục quan điểm cho rằng mục tiêu cao nhất của phát triển đất nước là chủ nghĩa xã hội, còn sự phát triển con người chỉ là phương tiện để đạt mục tiêu đó. Theo đó, cần ban hành nghị quyết chuyên đề về xây dựng và phát triển con người xã hội chủ nghĩa với tầm nhìn dài hạn.

Thứ hai, ban hành, công bố và đưa vào thực tiễn hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị quốc gia và chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Cần có sự đánh giá tổng thể hệ giá trị văn hoá, con người Việt Nam; nghiên cứu những giá trị văn hoá của thế giới, những yêu cầu của tiến trình hội nhập quốc tế; qua đó rút ra những giá trị phù hợp. Đối với việc xây dựng, hoàn thiện hệ giá trị, văn hoá con người Việt Nam cần chú trọng các tiêu chuẩn về nhân cách, đạo đức, lối sống, văn hoá ý thức tuân thủ pháp luật; khắc phục những mặt hạn chế của con người Việt Nam.

Thứ ba, xây dựng môi trường văn hoá trong toàn xã hội, lấy văn hoá Đảng làm hạt nhân. Con người mang bản chất xã hội và khẳng định mình trong các quan hệ xã hội, do đó, để tạo ra những con người có văn hoá, tất yếu phải tạo dựng môi trường văn hoá, bao gồm: văn hoá gia đình, văn hoá cộng đồng dân cư, văn hoá học đường, văn hoá công sở, văn hoá doanh nghiệp, văn hoá Đảng, văn hoá trong toàn xã hội. Trong đó cần đặc biệt chú trọng xây dựng văn hoá Đảng trên cơ sở xây dựng văn hoá lãnh đạo, cầm quyền, quản lý, nêu gương, trọng dân, trọng pháp... Đồng thời, cần tích cực xây dựng xã hội học tập, xã hội văn minh với những công dân có đạo đức, trọng lẽ phải, tuân thủ pháp luật, năng động, sáng tạo, có trình độ thẩm mỹ, có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội... Bên cạnh đó, cần nêu cao tinh thần cảnh giác, kiên quyết chống lại các giá trị phản văn hoá và sự xâm lăng về văn hoá.

Thứ tư, đổi mới sâu sắc và toàn diện giáo dục - đào tạo. Để đào tạo ra những công dân toàn cầu, chuẩn bị nguồn nhân lực cho chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, xã hội số, giáo dục - đào tạo cần phải đổi mới một cách sâu sắc, toàn diện và thực chất. Theo đó, trước hết cần tập trung đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục, nâng cao chất lượng giáo viên và chế độ đãi ngộ cho họ, hiện đại hoá cơ sở vật chất phục vụ giáo dục. Hơn nữa, giáo dục là đào tạo con người cho tương lai, do đó cần làm tốt công tác dự báo, trên cơ sở đó thiết kế mô hình nhân cách con người thời đại mới với hệ giá trị và chuẩn mực tương ứng.

Thứ năm, phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật trong việc định hướng thị hiếu, thẩm mỹ, bồi dưỡng tâm hồn, hoàn thiện nhân cách. Đảng Cộng sản Việt Nam luôn nhận thức sâu sắc: “Không hình thái tư tưởng nào có thể thay thế được văn học và nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp nghĩ, nếp sống của con người”[3, tr.464]. Thông qua các hình tượng nghệ thuật, con người tự điều chỉnh suy nghĩ và hành vi theo lẽ phải, hướng đến cái thiện, cái đẹp. Do đó, cần đẩy mạnh triển khai các chương trình nghệ thuật và giáo dục nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống trong xã hội và các nhà trường, tạo điều kiện cho người học phát huy năng khiếu, sở trường, nâng cao hiểu biết, khả năng cảm thụ nghệ thuật nhằm tạo ra một thế hệ tương lai biết “sống đẹp”.

Thứ sáu, gắn việc giáo dục thể chất với giáo dục tri thức, đạo đức, kỹ năng sống để nâng cao thể lực, tầm vóc, sức bền và tuổi thọ của con người Việt Nam. Để thực hiện giải pháp này, cần đẩy mạnh triển khai phong trào thể dục, thể thao quần chúng, tạo sự lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội, đặc biệt là phát triển thể thao học đường. Bên cạnh đó, cần đầu tư mạnh mẽ cho ngành y tế để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khoẻ, khám chữa bệnh cho con người; chú trọng tới vấn đề dinh dưỡng học đường; đổi mới mạnh mẽ chương trình và phương pháp giáo dục thể chất, gắn với giáo dục sức khỏe và kỹ năng sống của học sinh, sinh viên. Ngoài ra, cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất phục vụ việc tập luyện thể thao (sân vận động, nhà thi đấu, nhà đa năng...) trong các nhà trường và địa bàn dân cư.

Kết luận

Chủ tịch Hồ Chí Minh là kiến trúc sư, người thiết kế tài tình của chiến lược “trồng người” ở Việt Nam. Sự nghiệp Đổi mới trong gần 40 năm đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, do lực lượng của toàn thể nhân dân tiến hành là minh chứng rõ nét cho những giá trị mà con người mới mang lại. Tiếp tục kế thừa, vận dụng và phát triển sáng tạo những quan điểm chỉ dẫn có tính cách mạng và khoa học của Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới là “chìa khoá” để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tài liệu tham khảo:

[1] Báo Chính phủ điện tử (2025), Một số vấn đề mới, quan trọng trong Dự tháo các văn kiện trình Đại hội XIV, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 37, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 47, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2007), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 51, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội,.

[5] Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 55, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội.

[6] Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 60, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội,.

[7] Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội.

[8] Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

[9] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

[10] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội.