
Diễn đàn
“Chuyển đổi số Quốc gia năm 2026”
Đặt vấn đề
Thực hiện chủ trương, chính
sách của Đảng và Nhà nước, thời gian qua, tỉnh Quảng Ninh đã tăng cường ứng dụng
công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động quản lý nhà nước, tổ chức thực
hiện các chính sách xã hội, tạo điều kiện để người dân tiếp cận các dịch vụ xã
hội một cách thuận lợi. Theo đó, tỉnh đã chỉ đạo tăng cường ứng dụng công nghệ
thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động quản lý nhà nước, xây dựng và hoàn thiện
cơ sở dữ liệu về các đối tượng được hưởng chính sách an sinh xã hội (ASXH); đảm
bảo công tác chi trả từ tài khoản thuận tiện, dễ dàng, an toàn, minh bạch và
bao phủ đến cấp xã. Công tác này đã đạt được nhiều kết quả tích cực, tuy nhiên
trong quá trình thực hiện còn tồn tại một số hạn chế cần khắc phục; từ đó rút
ra bài học kinh nghiệm vận dụng cho vùng trung du và miền núi phía Bắc trong thời
gian tới.
1. Cơ sở lý luận về chuyển đổi số trong quản trị công
và an sinh xã hội
Chuyển đổi số trong quản lý
nhà nước là quá trình tái cấu trúc mô hình quản trị, quy trình ra quyết định và
phương thức tương tác giữa Nhà nước với công dân dựa trên nền tảng công nghệ và
dữ liệu số. Khác với tin học hóa truyền thống mang tính cơ giới, chuyển đổi số
gắn liền với sự chuyển dịch căn bản từ tư duy “mệnh lệnh - quản lý” sang tư duy
“kiến tạo - phục vụ”. Quản lý công hiện đại không còn dựa trên chu trình giấy tờ
thủ công, phân cấp cứng nhắc mà vận hành trên dữ liệu thời gian thực, liên
thông và tự động hóa giám sát. Hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong kỷ
nguyên số vì vậy được đo lường bằng tính minh bạch, mức độ hài lòng, chi phí
tuân thủ và khả năng tiếp cận bình đẳng của mọi tầng lớp nhân dân.
Trong lĩnh vực ASXH, chuyển đổi
số mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc khi tác động trực tiếp tới các nhóm yếu thế.
Việc chi trả ASXH không dùng tiền mặt và số hóa dịch vụ công dựa trên dữ liệu định
danh điện tử, tài khoản thanh toán và cơ sở dữ liệu liên thông giúp tối ưu hóa
phân bổ nguồn lực công, giảm chi phí trung gian, hạn chế tối đa sai sót và nguy
cơ trục lợi chính sách.
Tuy nhiên, lý luận quản trị
công cũng chỉ ra rằng tiến bộ công nghệ không tự động chuyển hóa thành giá trị
xã hội nếu thiếu đi các điều kiện nền tảng. Sự chênh lệch về điều kiện hạ tầng
viễn thông, thiết bị số và năng lực sử dụng công nghệ giữa các vùng miền rất dễ
dẫn tới hiện tượng “bất bình đẳng số”. Đối với khu vực miền núi, vùng sâu, vùng
xa, rào cản không chỉ nằm ở hạ tầng kỹ thuật mà còn ở “hạ tầng nhận thức”, kỹ
năng số và thói quen cố hữu sử dụng tiền mặt. Do đó, chuyển đổi số trong quản
lý nhà nước phải được tiếp cận theo nguyên tắc bao trùm xã hội, bảo đảm công bằng
trong thụ hưởng và lấy trải nghiệm của người dân làm trung tâm phục vụ.
2. Thực tiễn chuyển đổi số tại tỉnh Quảng Ninh: Kết quả
đột phá và một số tồn tại
Quảng Ninh là một trong những
trung tâm kinh tế năng động hàng đầu Bắc Bộ, song lại mang đặc điểm phân hóa
không gian phát triển rất sâu sắc. Hơn 80% diện tích tự nhiên của tỉnh là đồi
núi, gồm các địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo đặc biệt khó khăn như Bình
Liêu, Ba Chẽ, Cô Tô, Đầm Hà - nơi có mật độ dân cư thưa thớt và tỷ lệ đồng bào
dân tộc thiểu số chiếm đa số. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của khu vực
này tương đồng sâu sắc với mặt bằng chung của vùng Trung du và miền núi phía Bắc,
biến nơi đây trở thành một “phòng thí nghiệm thực tiễn” lý tưởng.
2.1. Những kết quả đột phá và
các yếu tố then chốt tạo nên thành công
Để kiến tạo một mô hình chuyển
đổi số thực chất, tỉnh Quảng Ninh đã thiết lập một hệ thống giải pháp đồng bộ từ
tư duy chiến lược đến hành động cơ sở, tạo bước đột phá trên hai trụ cột: chi
trả trợ cấp ASXH không dùng tiền mặt và cung ứng dịch vụ công trực tuyến.
Trong chi trả an sinh xã hội
không dùng tiền mặt
Quảng Ninh đã triển khai theo
hướng đồng bộ từ khâu làm sạch dữ liệu, xác thực đối tượng đến tổ chức phương
thức chi trả phù hợp với từng nhóm thụ hưởng. Tỉnh đã lấy cơ sở dữ liệu quốc
gia về dân cư làm nền tảng, rà soát, làm sạch và đồng bộ hóa dữ liệu của hơn
40.000 đối tượng bảo trợ xã hội và người có công vào tài khoản định danh điện tử
VNeID theo tinh thần Đề án 06 (Hoàng Mai, 2024).
Quá trình này giúp loại bỏ dữ liệu ảo, trùng lặp, bảo đảm tính minh bạch và
chính xác tuyệt đối trước khi giao dịch số.
Đối với người có sẵn thiết bị
và kỹ năng, tỉnh thúc đẩy thanh toán qua tài khoản ngân hàng điện tử. Đối với
nhóm đối tượng đặc thù (người già yếu, khuyết tật, cư dân vùng sâu, hải đảo),
chính quyền phối hợp với hệ thống ngân hàng, bưu điện thiết lập các điểm rút tiền
lưu động, “Kiosk thông minh” và hỗ trợ xác thực sinh trắc học trực tiếp tại nhà (Anh Minh, 2026). Song song với đó là mạng lưới
hơn 1.400 tổ công nghệ số cộng đồng. Với phương châm “gõ cửa từng nhà, rà từng đối tượng”, các tổ trực tiếp
hướng dẫn mở tài khoản miễn phí, tích hợp thông tin lên VNeID, giúp hóa giải
rào cản tâm lý e ngại công nghệ của đồng bào vùng cao (Hoàng
Giang, 2026).
Tính đến tháng 6/2026, tỷ lệ đối
tượng nhận chi trả ASXH qua tài khoản không dùng tiền mặt trên toàn tỉnh đã đạt
97,36% (Quảng Ninh điện tử, 2026) - thuộc
nhóm dẫn đầu cả nước, giúp tối ưu hóa thời gian xử lý từ nhiều ngày xuống chỉ
còn vài phút.
Trong ứng dụng dịch vụ công số
Song song với trụ cột ASXH, cuộc
cách mạng dịch vụ công trực tuyến (DVCTT) tại Quảng Ninh được tổ chức một cách
khoa học. Một mặt, tỉnh áp dụng triệt để quy trình xử lý hồ sơ điện tử từ tiếp
nhận - thẩm định - phê duyệt - đóng dấu - trả kết quả thẳng vào “Kho dữ liệu điện
tử” cá nhân của người dân, giúp có thể tái sử dụng dữ liệu này cho các thủ tục
tiếp theo mà không cần nộp bản sao chứng thực (Cổng thông tin điện
tử Móng Cái 1, 2024). Mặt khác, tỉnh hoàn thành tích hợp 25/25 dịch vụ công thiết yếu theo Đề
án 06 lên Cổng dịch vụ công quốc gia cắt giảm hơn 40% các thành phần hồ sơ giấy
rườm rà trong các thủ tục hộ tịch, cư trú, bảo hiểm (Song Hà, 2026).
Nỗ lực chuyển đổi số đã chuyển hóa thành sự
hài lòng rõ rệt của người dân. Quảng Ninh duy trì vị thế dẫn đầu cả nước ở nhiều
bảng xếp hạng quản trị công: PAPI 2024 đạt 47,82 điểm (đứng đầu toàn quốc, trục
dịch vụ công đạt 8,42 điểm – mức cao nhất cả nước), PAR INDEX đạt 87,12 điểm,
SIPAS đạt 95,97% và chỉ số DTI các cấp đều có sự bứt phá mạnh mẽ (Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, 2025).
Các yếu tố then chốt tạo nên thành công
Bước chuyển mình của Quảng Ninh được tạo dựng
từ ba trụ cột căn bản. Đầu tiên là quyết tâm chính trị và vai trò người đứng đầu.
Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Nghị quyết chuyên đề 09-NQ/TU, gắn chỉ tiêu chuyển
đổi số thành nhiệm vụ chính trị, triệt tiêu tư duy ngại đổi mới, né tránh trách
nhiệm trong bộ máy công vụ (Thành ủy Uông Bí,
2024). Tiếp đó là tầm quan trọng của việc xác định rõ triết lý hạ tầng đồng
bộ và dữ liệu tập trung. Tỉnh đầu tư mạng băng thông rộng, trung tâm tích hợp dữ
liệu dùng chung liên thông, bảo đảm dòng dữ liệu luôn “đúng, đủ, sạch, sống” và
vận hành theo thời gian thực. Cuối cùng, phải nhấn mạnh sức mạnh từ mạng lưới đại
chúng ở cơ sở. Lực lượng đoàn viên thanh niên, cán bộ thôn bản trong các tổ
công nghệ số cộng đồng là cầu nối quyết định, trực tiếp giải quyết mắt xích yếu
nhất - năng lực số của người dân.
2.2. Một số tồn tại, hạn chế
Một
là, khoảng cách phát triển số
giữa các vùng miền thể hiện qua tỷ lệ giao dịch số tại khu vực đô thị trung tâm
(Hạ Long, Cẩm Phả) gần như tuyệt đối, nhưng tại các xã vùng cao (Kỳ Thượng,
Bình Liêu, Ba Chẽ) vẫn thiếu tính bền vững và phụ thuộc nhiều vào sự hỗ trợ trực
tiếp của cán bộ (Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng
Ninh, 2025). Hệ sinh thái thanh toán không tiền mặt ở vùng nông thôn
chưa phát triển đồng bộ khiến người dân sau khi nhận tiền vào tài khoản vẫn phải
đi xa để rút.
Hai là, rào cản tâm lý và trình độ dân trí số thể hiện ở một bộ
phận người cao tuổi, đối tượng yếu thế vẫn tồn tại tâm lý e ngại công nghệ số,
lo ngại rủi ro, giữ thói quen sử dụng tiền mặt.
Ba là, hạn chế kỹ thuật và hạ tầng kết nối. Do đặc
thù địa hình đồi núi chia cắt mạnh, Quảng Ninh vẫn còn một số ít “vùng lõm sóng”
cục bộ vào các mùa thời tiết cực đoan. Hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành đôi
khi gặp hiện tượng nghẽn mạng trục liên thông, dẫn đến việc đồng bộ dữ liệu thủ
tục hành chính đôi lúc còn chậm trễ, ảnh hưởng đến trải nghiệm của người dân (Thành ủy Uông Bí, 2024).
3. Bài học kinh nghiệm vận dụng cho vùng Trung du và
miền núi phía Bắc
Thực tiễn chuyển đổi số tại Quảng Ninh cho thấy
thành công của một mô hình quản trị công hiện đại không đơn thuần nằm ở mức độ
đầu tư công nghệ, mà trước hết phụ thuộc vào khả năng thích ứng của chính sách
đối với từng điều kiện địa bàn cụ thể.
Thứ nhất, lấy người dân làm trung tâm thông
qua việc phân nhóm đối tượng theo mức độ sẵn sàng số để tối ưu hóa nguồn lực.
Thay vì triển khai đồng loạt dễ dẫn đến lãng
phí nguồn lực, các địa phương nên chủ động phân tầng đối tượng thụ hưởng theo
ba nhóm rõ rệt. Nhóm người dân sinh sống tại khu vực đô thị, trung tâm huyện lỵ
có sẵn thiết bị và kỹ năng số cần được ưu tiên triển khai DVCTT và thanh toán số
toàn trình để tạo lập các “vùng thực hành mẫu”. Nhóm thứ hai gồm các hộ nghèo,
người hưởng trợ cấp định kỳ… cần được hỗ trợ trung gian thông qua mạng lưới bưu
điện, ngân hàng chính sách và cán bộ cơ sở. Đối với nhóm đặc thù là người già yếu,
người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số ở các bản làng xa xôi, chính quyền
cần áp dụng phương thức hỗ trợ tại chỗ, kết hợp hướng dẫn trực tiếp và tối giản
hóa quy trình xác thực. Cách phân loại linh hoạt này vừa giúp tiết kiệm ngân
sách, vừa hạn chế tối đa nguy cơ bỏ sót các nhóm yếu thế trong tiến trình chuyển
đổi số.
Thứ hai, phát triển đồng thời cả “hạ tầng cứng”
và “hạ tầng mềm” nhằm bảo đảm tính bền vững của chính sách.
Chuyển đổi số sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng
hình thức nếu có hệ thống phần mềm hiện đại nhưng người dân lại thiếu điều kiện
hạ tầng để tiếp cận. Đối với vùng trung du và miền núi phía Bắc, bên cạnh việc
củng cố “hạ tầng cứng” như xóa các điểm lõm sóng viễn thông, bảo đảm kết nối mạng
băng rộng và đường truyền thông suốt, việc bồi đắp “hạ tầng mềm” mới là yếu tố
quyết định. Hạ tầng mềm ở đây bao gồm độ phủ của tài khoản ngân hàng, tài khoản
định danh điện tử VNeID, kỹ năng sử dụng thiết bị số của người dân và hệ sinh
thái chấp nhận thanh toán tại cơ sở. Do ngân sách địa phương còn hạn hẹp, các tỉnh
cần đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa, hợp tác chặt chẽ với các doanh nghiệp viễn
thông, ngân hàng thương mại và ngành bưu điện để cùng thiết lập các điểm giao dịch
số lưu động, đại lý thanh toán tại các nhà văn hóa xã hoặc điểm bưu điện văn
hóa xã.
Thứ ba, phát huy vai trò của tổ công nghệ số cộng
đồng và đội ngũ người có uy tín tại cơ sở.
Tại khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu
số, rào cản lớn nhất đối với chuyển đổi số là tâm lý e ngại rủi ro lừa đảo qua
mạng và thói quen cố hữu sử dụng tiền mặt. Giải pháp hữu hiệu nhất là dùng “niềm
tin của con người” để dẫn dắt “niềm tin vào công nghệ”. Các tỉnh cần xây dựng
và duy trì hoạt động thực chất của các tổ công nghệ số cộng đồng tại từng thôn,
bản. Thành phần tham gia cần có sự kết hợp chặt chẽ giữa sức trẻ, sự am hiểu
công nghệ của đoàn viên thanh niên với tiếng nói uy tín của già làng, trưởng bản,
cán bộ phụ nữ và công an xã. Khi các thành viên trong tổ có thể giao tiếp bằng
tiếng dân tộc bản địa và trực tiếp “cầm tay chỉ việc”, người dân sẽ an tâm hơn
trong việc mở tài khoản, nộp hồ sơ trực tuyến và nhận biết các nguy cơ mất an
toàn thông tin trên không gian mạng.
Thứ tư, thiết kế dịch vụ công trực tuyến và ứng
dụng an sinh theo định hướng thân thiện với thiết bị di động.
Thực tế cho thấy phần lớn người dân khu vực miền
núi chỉ tiếp cận môi trường số thông qua điện thoại thông minh cấu hình thấp,
thay vì sử dụng máy tính cá nhân. Do đó, việc xây dựng các cổng dịch vụ công trực
tuyến và các phần mềm an sinh đòi hỏi phải được đơn giản hóa tối đa về mặt giao
diện và thao tác kỹ thuật. Cần triệt để cắt giảm yêu cầu phức tạp, thay vào đó
là tính năng quét mã QR, tự động trích xuất dữ liệu từ VNeID và tích hợp chụp ảnh
hồ sơ trực tiếp từ điện thoại. Cùng với đó, các cơ quan chuyên môn phải đẩy mạnh
chia sẻ dữ liệu liên ngành, thực hiện nghiêm túc nguyên tắc “một lần khai báo,
nhiều lần sử dụng” để người dân không phải đi lại nhiều lần hay nộp trùng lặp
các loại giấy tờ.
Thứ năm, định vị an sinh số như một công cụ
thiết thực để củng cố công bằng xã hội.
Số hóa các quy trình ASXH cốt lõi là bảo đảm quyền
lợi chính đáng cho người thụ hưởng. Việc chi trả an sinh không dùng tiền mặt
giúp đồng tiền trợ cấp của Nhà nước đến thẳng tay người dân một cách kịp thời,
đầy đủ, minh bạch và loại bỏ các chi phí trung gian không cần thiết. Đối với
vùng trung du và miền núi phía Bắc - nơi tỷ lệ hộ nghèo và đối tượng bảo trợ
còn cao - chính sách an sinh số phải luôn đi kèm với các biện pháp hỗ trợ cụ thể
như mở tài khoản miễn phí, miễn phí duy trì dịch vụ, tổ chức rút tiền lưu động
và tăng cường các điểm thanh toán tiền điện, nước, mua sắm nhu yếu phẩm ngay tại
trung tâm cụm xã. Khi người dân nhận thấy chuyển đổi số mang lại lợi ích thiết
thực, nhanh chóng và an toàn, họ sẽ chủ động tham gia và đồng hành cùng chính
quyền cơ sở.
Tóm lại, kinh nghiệm từ
Quảng Ninh cho thấy chuyển đổi số trong quản lý nhà nước muốn thành công phải hội
tụ đồng thời bốn yếu tố: lộ trình phù hợp, hạ tầng đầy đủ, chủ thể thực thi mạnh
ở cơ sở và thiết kế dịch vụ thân thiện với người dùng. Đối với các tỉnh trung
du và miền núi phía Bắc, việc vận dụng các bài học này cần linh hoạt, không rập
khuôn, nhưng phải kiên định với nguyên tắc lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm
bao trùm số và nâng cao hiệu quả quản trị công.
Kết luận
Thực tiễn từ tỉnh Quảng Ninh đã chứng minh chuyển
đổi số trong chi trả ASXH và cung ứng DVCTT không chỉ là một giải pháp kỹ thuật
mang tính thử nghiệm, mà là một phương thức quản trị công hiện đại, hiệu quả và
có khả năng nhân rộng. Từ góc độ khoa học quản
lý, điểm có ý nghĩa nhất của Quảng Ninh không chỉ là kết quả đạt được, mà là
cách tỉnh tổ chức chuyển đổi số theo logic “lấy người dân làm trung tâm”, “dữ
liệu làm nền tảng”, “hạ tầng đi trước”, “nhận thức đi cùng” và “triển khai đến
tận cơ sở”. Mô hình này chứng minh nếu có quyết tâm chính trị nhất quán, cơ chế
điều phối đồng bộ và mạng lưới hỗ trợ thực chất, thì công nghệ số có thể vượt
qua những rào cản vốn rất lớn như địa hình chia cắt, chênh lệch mức sống, khoảng
cách số và tâm lý e ngại công nghệ. Đây chính là kinh nghiệm quý báu cho
các tỉnh vùng trung du và miền núi phía Bắc trong việc xây dựng một nền hành
chính phục vụ, bao trùm và lấy người dân làm trung tâm.
Tài liệu tham khảo
Nguyễn Xuân Cường (2023). An sinh xã hội ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi số. https://www.tapchicongsan.org.vn
Cổng thông tin điện tử Móng Cái 1 (2024). Quảng
Ninh số hoá hồ sơ, giải quyết thủ tục hành chính thuận lợi nhất cho dân.
https://mongcai.gov.vn
Hoàng Giang (2026). Khi tri thức gõ cửa t
Thành ủy Uông Bí (2024). Báo cáo sơ kết 02 năm thực
hiện Nghị quyết 09-NQ/TU, ngày 5/2/2022 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về chuyển đổi
số toàn diện tỉnh Quảng Ninh đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số
749/QĐ-TTg phê duyệt "Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định
hướng đến năm 2030". https://chinhphu.vn
Tỉnh ủy Quảng Ninh (2022). Nghị quyết số 09-NQ/TU
ngày 05/02/2022 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về chuyển đổi số toàn diện tỉnh Quảng
Ninh đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh (2025). Báo cáo tổng
kết công tác cải cách hành chính và chuyển đổi số giai đoạn 2021–2025 trên địa
bàn tỉnh Quảng Ninh.